De Cabaretfirma

Aantekeningen over grappen schrijven en kleine zalen spelen.

Optreden op locatie: wat je moet regelen voordat je ook maar één grap schrijft

·

Optreden op locatie: wat je moet regelen voordat je ook maar één grap schrijft

Je hebt een plek gevonden. Een café, een buurthuis, een voormalige kolenopslag die nu een cultureel centrum heet. Iemand wil je hebben, of je hebt jezelf uitgenodigd, wat ook voorkomt. De datum staat vast. En dan begint het moment waarop de meeste beginnende cabaretiers denken: nu ga ik schrijven. Terwijl je eigenlijk eerst een stuk minder romantisch werk te doen hebt. Dit is wat ik de afgelopen jaren heb geleerd over optreden op locatie — van de vergunning tot het geluidscheck, en alles wat daartussenin misgaat.

De locatie is niet jouw locatie

Het eerste wat je moet begrijpen: de ruimte is van iemand anders. Altijd. Zelfs als je er voor de avond de baas bent, is de eigenaar of beheerder nog steeds degene die de sleutel heeft, de stoelen neerzet en besluit of er een bar open is. Dat klinkt logisch, maar je vergeet het makkelijk als je enthousiast bent over je nieuwe programma.

Ga er op tijd naartoe. Niet een uur van tevoren, maar eerder. Kijk waar het stopcontact zit. Kijk of er een podium is of dat je op de grond staat. Kijk hoe de ruimte loopt als er mensen in zitten, want een lege zaal gedraagt zich compleet anders dan een volle. Zestig mensen in een café dat op zeventig is berekend voelt heel anders dan zestig mensen in een zaal die op honderd twintig is berekend. In het eerste geval heb je warmte en druk. In het tweede geval heb je een probleem.

Vraag ook naar de akoestiek. Niet aan de eigenaar — die heeft er geen verstand van en zegt altijd dat het prima is — maar test het zelf. Klap in je handen. Praat hardop. Hoor je jezelf echoën? Dan ga je harder praten dan je denkt, en dan ga je sneller praten dan je wilt, en dan gaan je grappen te snel voorbij voor het publiek ze heeft kunnen verwerken.

Geluid in kleine zalen: de meest onderschatte techniek

Kleine zalen en geluid is een onderwerp waar je boeken over kunt schrijven. Ik ga het beperkt houden, want anders wordt dit een technische handleiding en dat is het niet.

Het basisprincipe: in een kleine zaal heb je bijna nooit een geluidsinstallatie nodig als je goed kunt projecteren. Maar bijna nooit is niet nooit. En als je hem wél nodig hebt, dan heb je hem écht nodig, en is het te laat om er nog iets aan te doen als je al op het podium staat.

Zorg dat je van tevoren weet of er een microfoon beschikbaar is. Zo ja, vraag dan of er ook iemand is die hem bedient. Want een microfoon zonder geluidsmens is een microfoon die feedback geeft op precies het verkeerde moment — namelijk tijdens jouw stilte, die je bewust had ingebouwd als timing voor de punchline. Die stilte is weg. Die grap is weg. De avond is nog te redden, maar je bent wel tien minuten bezig met herstellen.

Als er géén geluidsinstallatie is, oefen dan thuis op volume. Niet schreeuwen, maar dragen. Er is een verschil. Schreeuwen klinkt gespannen. Dragen klinkt alsof je het gewend bent. Het publiek hoort dat verschil niet bewust, maar voelt het wel. Een cabaretier die klinkt alsof hij te hard zijn best doet om gehoord te worden, verliest autoriteit. En zonder autoriteit geen lach, want lachen is een vorm van vertrouwen geven aan de persoon op het podium.

Vergunningen en papierwerk: saaier dan een slechte try-out

Hier wordt het minder leuk, maar het is wel nodig. Als je zelf een avond organiseert — en dat doe je vroeg of laat, want wachten tot iemand jou vraagt is een strategie met een lange aanlooptijd — dan heb je te maken met regels.

Muziek in een publieke ruimte vereist in veel gevallen een melding of vergunning bij Buma/Stemra, ook als je alleen maar een intro-muziekje gebruikt. Publieke evenementen kunnen een evenementenvergunning vereisen, afhankelijk van de gemeente. En als je entree vraagt, dan moet je weten wat de fiscale gevolgen zijn van de inkomsten die je ontvangt.

Voor dat laatste stukje is de informatie van de Rijksoverheid over btw en kleine ondernemers een goed startpunt, zeker als je net begint en niet zeker weet of je je moet inschrijven bij de KvK of welke regels er gelden voor kleine vergoedingen. Het is droge kost, maar het is beter om het te weten dan om achteraf voor verrassingen te staan.

Ik zeg dit niet om je af te schrikken. Ik zeg het omdat ik zelf een keer een avond heb georganiseerd waarbij ik achteraf moest uitzoeken hoe ik de inkomsten moest verantwoorden, terwijl ik eigenlijk bezig wilde zijn met de volgende tekst. Dat is een vervelende volgorde. Regel het van tevoren, dan hoef je er later niet meer aan te denken.

Praktische dingen om na te gaan voordat je een avond organiseert:

  • Heeft de locatie een evenementenvergunning, of moet jij die aanvragen?
  • Is er een Buma-licentie aanwezig voor de muziek die je gebruikt?
  • Hoe verwerk je de kaartverkoop als je dat zelf doet?
  • Wat doe je met de btw als je een factuur stuurt aan de locatie?

Niet alle antwoorden zijn ingewikkeld. Maar je moet de vragen wél stellen.

Het publiek dat je verwacht is niet het publiek dat er komt

Dit is iets wat je pas echt begrijpt na een paar optredens op locatie. Je schrijft je programma voor een bepaald publiek. Je denkt: dit is een café in een studentenbuurt, dus jong, dus snel, dus ik kan referenties maken aan dingen die vijftien jaar geleden zijn gebeurd en zij snappen dat. Of: dit is een buurtcentrum, dus iets ouder publiek, dus ik doe het wat rustiger aan.

En dan kom je aan en zit er een groep van twintig mensen die een bedrijfsuitje vieren, acht mensen die er toevallig waren omdat ze anders naar huis hadden gemoeten, en drie mensen die jou specifiek zijn komen zien omdat ze je van een eerdere avond kennen.

Dat is je publiek. Niet de groep die je had bedacht.

De kunst is om in de eerste vijf minuten te begrijpen wie er zit. Niet door ze te vragen wie ze zijn — dat werkt zelden, tenzij je het heel luchtig brengt — maar door te kijken hoe ze reageren op je eerste paar zinnen. Lachen ze snel? Dan kun je sneller. Zijn ze afwachtend? Dan bouw je meer op. Zitten ze ver van het podium? Dan doe je iets om de afstand te verkleinen, figuurlijk bedoeld, maar soms ook letterlijk: loop naar voren, verander je positie, maak contact.

Dit is de reden waarom een try-out zo waardevol is. Niet om te horen of de grappen werken — dat is ook waardevol, maar dat is niet het enige — maar om te oefenen in het lezen van een zaal. Elke zaal is anders. Elke avond is anders. Een grap die op een dinsdagavond in een kleine zaal van dertig man geweldig werkt, kan op een vrijdagavond in een café van zestig man compleet doodvallen, niet omdat de grap slechter is, maar omdat de energie anders zit.

Wat je meeneemt en wat je thuis laat

Na alles wat ik heb gezegd over voorbereiding, vergunningen, geluid en publieksanalyse, wil ik ook het tegenovergestelde zeggen: je kunt je overpreparen.

Er zijn cabaretiers die met zo’n strakke set komen dat er geen ruimte meer is voor wat er op de avond zelf gebeurt. En dat is zonde, want de avond zelf is vaak het beste materiaal dat je hebt. Iemand loopt te laat binnen. Er valt iets om. De microfoon geeft toch feedback. Je kunt dat negeren en doorgaan met je set, of je kunt er iets mee doen.

Het lastige is: je moet goed genoeg zijn in je materiaal om te kunnen improviseren. Dat klinkt tegenstrijdig, maar het is niet tegenstrijdig. Improvisatie werkt alleen als je een veilige basis hebt om op terug te vallen. Als je je tekst niet goed genoeg kent, durf je er niet van af te wijken. En als je er nooit van afwijkt, mis je de momenten waarop de avond echt leeft.

Wat ik meeneem naar een optreden op locatie:

  • Mijn set, volledig uit mijn hoofd
  • Een nooduitgang: een grap of stuk dat ik kan doen als iets uitloopt of juist te snel gaat
  • Een idee van de volgorde, maar niet een onbuigzame volgorde
  • Genoeg slaap de avond ervoor, want moe optreden is de snelste manier om je timing kwijt te raken

Wat ik thuis laat:

  • De verwachting dat het precies gaat zoals ik het heb bedacht
  • De behoefte om na afloop meteen te weten of het goed was
  • Mijn telefoon tijdens de set, al klinkt dat vanzelfsprekend

Dat laatste punt over de telefoon is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Ik heb mensen gezien die tijdens hun eigen optreden hun setlist op hun telefoon controleerden. Dat is niet erg als het onopvallend is, maar het is bijna nooit onopvallend.

Tot slot

Optreden op locatie is een vak apart. Het is niet alleen het schrijven van grappen, en het is niet alleen het uitvoeren ervan. Het is de logistiek, de ruimte, het geluid, het papierwerk, het publiek dat je verrast, en de keuze wat je doet als alles anders loopt dan gepland.

Het goede nieuws is dat je dit leert door het te doen. Niet door erover te lezen — hoewel dat ook helpt — maar door de zaal in te gaan, de microfoon vast te pakken of niet vast te pakken, en te kijken wat er gebeurt. Elke avond leert je iets. Soms leert een slechte avond je meer dan een goede.

En de volgende keer ga je eerder naar de locatie toe, stel je de juiste vragen over het geluid, en weet je wat je moet doen met de btw. Dat is vooruitgang. Niet glamoureus, maar wel echt.

Meer om te lezen