De Cabaretfirma

Aantekeningen over grappen schrijven en kleine zalen spelen.

Waarom de try-out in een dorpshuis je beter maakt dan tien avonden in de stad

·

Waarom de try-out in een dorpshuis je beter maakt dan tien avonden in de stad

Er is een moment in elke try-out waarbij je denkt: ik had thuis moeten blijven. Je staat in een zaaltje dat ruikt naar koffieautomaat en oud tapijt, het licht is te fel, de stoelen staan scheef en er zitten zeventien mensen die eigenlijk voor de bingo waren gekomen. En dan moet jij grappig zijn. Professioneel grappig. Met materiaal dat je nog niet helemaal begrijpt.

Dat moment is precies waarom je er naartoe moet gaan.

Wat een kleine zaal je vertelt dat een grote zaal verzwijgt

In een grote zaal kun je wegkomen met timing die een halve tel te laat is. Het geluid loopt, de akoestiek absorbeert de stilte, en als de punchline niet helemaal landt, dekt de sfeer het af. Een zaal van driehonderd mensen heeft een eigen energie. Die energie werkt voor je, ook als jij het even niet doet.

In een dorpshuis is dat anders. Zeventien mensen maken geen sfeer. Die zeventien mensen zitten gewoon naar je te kijken. Je kunt hun ademhaling horen. Je ziet of iemand zijn armen over elkaar slaat. Je merkt het op het moment dat iemand zijn telefoon pakt, niet achteraf maar midden in je zin, terwijl je nog bezig bent. Dat is geen straf. Dat is informatie.

Wat je leert in kleine zalen:

  • Of een grap werkt op zichzelf, los van de sfeer eromheen
  • Waar je tekst te lang is, want zeventien mensen laten het je weten met hun ogen
  • Hoe je een stilte opvult zonder in paniek te schieten
  • Of je contact maakt met mensen of tegen ze aan praat
  • Wanneer je een punchline te vroeg weggeeft, want dan zie je het op zeventien gezichten tegelijk

Die laatste is misschien wel de meest waardevolle. Je weet het in een grote zaal ook wel als je de punchline te vroeg brengt, maar je voelt het niet zo scherp. In een kleine zaal zie je de lach al beginnen terwijl je nog halverwege de opbouw zit, en dan weet je: hier zit de echte grap, niet waar ik dacht dat hij zat. Dat is een cadeau. Een ongemakkelijk cadeau, maar toch.

De logistiek van optreden buiten de stad: wat niemand je vertelt

Er is een romantisch beeld van de cabaretier die door het land rijdt, van zaaltje naar zaaltje, materiaal slijpende als een ambachtsman. Dat beeld klopt, maar het laat de parkeerkosten weg, de avond dat de contactpersoon je nummer niet had opgeslagen en je twintig minuten in de regen voor een gesloten deur staat, en het moment dat je ontdekt dat het podium een verhoging van tien centimeter is die ze zelf hebben gebouwd van slooppallets.

Dat klinkt als klagen, maar het is eigenlijk iets anders. Het is de context waarin je leert improviseren. Niet op de tekst, maar op de situatie. Je geluidsinstallatie doet het niet, dus je speelt zonder microfoon. Je publiek zit in een hoefijzeropstelling die je nooit eerder hebt gehad, dus je moet beslissen waar je de ruimte pakt en waar je hem laat. De contactpersoon vraagt halverwege de pauze of je nog een kwartier extra kunt, want de bar loopt zo goed.

Wat je meeneemt uit die avonden:

  • Hoe je een programma inkort zonder dat het voelt als inkorten
  • Hoe je praat zonder versterking en toch de achterste rij bereikt
  • Hoe je omgaat met een publiek dat niet voor jou is gekomen maar voor de avond in het algemeen
  • Hoe je na afloop een gesprek voert met de organisator die jou en je werk niet kent en ook niet hoeft te kennen, maar die wel beslist of je volgend jaar terugkomt

Dat laatste is zakelijk, maar het is ook gewoon menselijk. Je leert te functioneren buiten de bubbel van mensen die al weten wie je bent. Dat is een vaardigheid die je nergens anders opdoet dan door het gewoon te doen, in een zaaltje dat ruikt naar koffieautomaat en oud tapijt.

Hoe je een try-out in een dorpshuis verwerkt zonder je hoofd kwijt te raken

Na een slechte try-out is er een vaste volgorde van gevoelens. Eerst denk je dat alles weg moet. Dan denk je dat niets weg moet en dat het publiek het gewoon niet begreep. Dan eet je iets. Dan schrijf je op wat er niet werkte. Dan slaap je. Dan lees je de volgende ochtend wat je hebt opgeschreven en zie je dat de helft bruikbaar is.

Het probleem met try-outs verwerken is dat je ze te snel wil begrijpen. Je staat nog in de auto en je denkt al: dat stuk over de boodschappen werkte niet, dus dat moet anders. Maar je weet nog niet waarom het niet werkte. Was de opbouw te lang? Was de situatie niet herkenbaar voor dit publiek? Was de punchline op de verkeerde plek? Had je die avond gewoon een slechte dag? Al die dingen kunnen tegelijk waar zijn, en ze vragen een andere oplossing.

Een paar dingen die helpen:

  • Schrijf direct na de voorstelling op wat je voelde, niet wat je dacht. Het gevoel zit dichter op de werkelijkheid dan de analyse.
  • Wacht minimaal een nacht voor je beslissingen neemt over wat er anders moet.
  • Onderscheid tussen “dit werkte niet bij dit publiek” en “dit werkt structureel niet”. Een grap over belastingaangifte doet het anders in een dorpshuis op vrijdagavond dan in een theaterzaal op donderdag.
  • Vraag iemand die erbij was wat hen opviel, maar kies iemand die eerlijk is en niet iemand die je wil troosten.

Het lastigste is leren vertrouwen op je eigen waarneming. Je hebt zeventien mensen live zien reageren. Dat is data. Meer data dan je krijgt van een recensie, een enquête of een gesprek achteraf. De vraag is of je die data kunt lezen zonder er meteen een conclusie aan te hangen die je al had voordat je het podium opstapte.

Dat leren lezen kost tijd. Het kost avonden in zaaltjes die ruiken naar koffieautomaat. Het kost parkeerkosten en slooppalletpodiums en contactpersonen die je nummer niet hadden opgeslagen. Maar ergens in die zeventien gezichten zit alles wat je moet weten over je programma. Je hoeft alleen te leren kijken.

Meer om te lezen