De Cabaretfirma

Aantekeningen over grappen schrijven en kleine zalen spelen.

Wat het nieuws je leert over timing

·

Wat het nieuws je leert over timing

Er is een moment in elke try-out waarop je denkt: dit had ik thuis moeten bedenken. Je staat op een podium van twaalf vierkante meter, het publiek kijkt je vriendelijk aan, en jij weet dat de grap die je net vertelde eigenlijk een reactie op het nieuws was die je pas gisteren bedacht hebt. Te laat. Te snel. Allebei tegelijk. Dat is het vak. En toch: het nieuws is een van de beste leerscholen voor timing die er bestaat.

Nieuws als oefenmateriaal voor je schrijfrobot

Ik gebruik het nieuws al jaren als dagelijkse warming-up. Niet om actualiteitscabaret te maken — dat is een apart vak, met eigen gevaren — maar om de schrijfspier los te krijgen. Je pakt een bericht, je schrijft er vijf invalshoeken op, je gooit er vier weg. Het gaat niet om de grappen zelf. Het gaat om de gewoonte.

Het nieuws heeft namelijk een eigenschap die voor schrijvers goud is: het is concreet. Er zijn namen, plaatsen, bedragen, uitspraken. Dat zijn haakjes. Een abstracte situatie is moeilijk grappig te maken. Een wethouder die een subsidie aanvraagt voor een fontein in de vorm van een zittende eend — daar kun je iets mee. De concrete details dwingen je om specifiek te zijn, en specificiteit is bijna altijd beter dan algemeenheid.

Wat ik doe: ik lees ‘s ochtends een paar berichten, ik schrijf vijf minuten vrij, ik stop. Niet langer. Als je er een uur aan besteedt, ga je het serieus nemen en dat is precies de verkeerde houding. Het is oefening. Het is alsof een muzikant toonladders speelt. Je speelt die toonladder niet op het podium, maar je bent er wel beter door.

Hoe actualiteit en publiek elkaar vinden — en missen

Hier wordt het ingewikkeld. Want als je met nieuws werkt, ga je ervan uit dat het publiek hetzelfde nieuws heeft gezien. Dat klopt niet altijd. In een kleine zaal — zestig stoelen, een bar aan de zijkant, iemand die te laat binnenkomt en zijn jas niet wil uitdoen — heb je een publiek dat bestaat uit mensen die heel verschillende media consumeren. De een leest de krant op papier. De ander volgt alleen de koppen via een app. Iemand anders weet het van zijn buurman.

Dit is precies waarom actualiteitscabaret zo’n vakmanschap vereist. Je moet de referentie altijd kort uitleggen zonder dat het een college wordt. Dat is de technische uitdaging: de setup bevat de informatie, maar voelt niet als informatie. Als het publiek denkt “oh, hij legt iets uit”, ben je ze kwijt. Als ze denken “ja, precies, zo zit dat”, ben je goed bezig.

Ik heb een keer een stuk geschreven over een bericht dat ik op de website van de NOS had gelezen — iets over een gemeentelijke beslissing die zo bureaucratisch geformuleerd was dat de tekst zelf al een grap was. Ik las de zin letterlijk voor op het podium. Niets toegevoegd. De zaal lachte. Dat is een les: soms is de werkelijkheid al zo absurd dat jij alleen maar hoeft te wijzen. De kunst is weten wanneer dat werkt en wanneer je er zelf iets bovenop moet zetten.

Het gevaar van actualiteit is dat je denkt dat de herkenbaarheid het werk doet. Dat doet het niet. Herkenning is het startpunt, niet de finish. Je kunt een perfect herkenbare situatie schetsen en dan niks doen. Dan staat het publiek te wachten en jij ook. De punchline moet nog steeds een draai geven, een verrassing, een verschuiving in perspectief. Nieuws levert de situatie. Jij levert de grap.

Kleine zalen en de timing van de buitenwereld

Er is nog een reden waarom ik het nieuws in de gaten houd, en die heeft minder met schrijven te maken en meer met optreden. In een kleine zaal is de buitenwereld altijd aanwezig. Mensen komen binnen met hun dag. Met wat ze hebben gehoord, gezien, meegemaakt. Als er iets groots speelt in de wereld — iets dat iedereen bezighoudt — voel je dat in de zaal. Er zit een andere spanning. Mensen zijn anders aanwezig.

Dat is niet altijd makkelijk. Ik heb optredens gedaan op avonden waarop er iets naars was gebeurd dat ik niet kon negeren maar ook niet kon adresseren. Je staat dan voor de keuze: doe je alsof er niets is, of benoem je het? Beide opties hebben risico’s. Negeren voelt onecht. Benoemen kan zwaar worden op een avond waarop mensen even willen lachen.

Wat ik heb geleerd: je hoeft het niet op te lossen. Je kunt het even benoemen — één zin, oprecht, zonder grap — en dan verdergaan. Dat geeft het publiek de ruimte om te schakelen. Ze weten dat jij het weet. Ze weten dat jij ook een mens bent die de krant leest. Daarna kun je ze meenemen naar iets anders.

Timing gaat niet alleen over wanneer de punchline valt. Het gaat ook over wanneer je iets serieus mag zijn. En hoe lang. Een seconde te lang en je hebt een ander soort avond gecreëerd dan je van plan was.

  • Benoem het kort. Eén zin is genoeg om te erkennen dat de wereld bestaat.
  • Ga niet uitleggen. Het publiek weet wat er is. Ze hoeven geen samenvatting.
  • Geef ze een uitweg. Jij bent de uitweg. Dat is je functie vanavond.

Wat ik ook heb gemerkt: het publiek in kleine zalen is vaak bereid om mee te gaan als je eerlijk bent over de situatie. Ze zijn niet naar een grote theaterzaal gekomen met verwachtingen over productie en lichtplan. Ze zijn naar een zaal met zestig stoelen gekomen, ze zien jou staan, ze weten dat het ambachtelijk is. Die intimiteit geeft je ruimte. Je kunt harder zijn, zachter zijn, directer zijn. Je kunt even stoppen en zeggen dat je even kwijt bent waar je was. Dat lucht op, voor jou en voor hen.

Het nieuws helpt me ook om te kalibreren wat het publiek al meegenomen heeft. Als er een groot verhaal speelt, is er een bepaalde emotionele toon in de ruimte. Als het een rustige nieuwsweek is, is er meer ruimte voor absurdisme, voor grappen die nergens op slaan, voor het soort humor dat alleen werkt als mensen ontspannen zijn. Je leest de zaal, maar je leest ook de week.

Tot slot

Het nieuws is geen inspiratiebron in de romantische zin. Het is eerder een slijpsteen. Je gebruikt het om scherp te blijven, om te oefenen in specificiteit, om te leren wanneer je wijst en wanneer je zelf iets toevoegt. En soms geeft het je een zin die zo absurd is dat je hem gewoon hoeft voor te lezen.

Wat ik het meest heb geleerd van actualiteit in relatie tot optreden, is dit: de buitenwereld gaat niet weg als jij op het podium staat. Ze zit in de zaal. Ze zit in de stoelen, in de jassen aan de kapstok, in de telefoons die op stil staan maar niet helemaal vergeten zijn. Jij bent niet de enige stem vanavond. Je bent de stem die even de ruimte krijgt. Gebruik die ruimte goed. Wees specifiek. Wees eerlijk. En weet wanneer je de punchline weggeeft en wanneer je hem nog even vasthoudt.

Dat is timing. En je leert het niet uit een boek. Je leert het door te staan, te lezen, te schrijven, te falen, en de volgende ochtend weer het nieuws te openen.

Meer om te lezen