De Cabaretfirma

Aantekeningen over grappen schrijven en kleine zalen spelen.

Waarom de try-out heiliger is dan de première

·

Waarom de try-out heiliger is dan de première

Er zijn twee soorten cabaretiers. Degenen die zweren bij de try-out en degenen die denken dat ze er zonder kunnen. De tweede groep bestaat niet lang. Of ze leren het vanzelf, of ze spelen nooit een tweede programma. De try-out is geen repetitie met publiek. Het is het moment waarop je ontdekt dat je tekst die je drie maanden briljant vond, in de zaal klinkt als een mededeling bij de kassa van een bouwmarkt.

Wat een try-out eigenlijk is — en wat niet

Een try-out is geen werk in uitvoering dat je even laat zien. Het is een diagnostisch instrument. Je gooit iets de zaal in en je kijkt wat er terugkomt. Soms is dat een lach. Soms is dat stilte. Soms is dat de gezichtsuitdrukking van iemand in de tweede rij die je vertelt dat je net vijf minuten lang iets hebt uitgelegd wat iedereen al wist.

Het verschil met een repetitie is simpel: bij een repetitie weet je wat er mis gaat. Bij een try-out ontdek je wat je nog niet wist dat er mis kon gaan. Dat is een fundamenteel andere ervaring. Je kunt een tekst honderd keer hardop lezen, je kunt hem inspreken, je kunt hem aan je partner voorlezen terwijl die beleeft doet. Maar pas als er veertig mensen tegenover je zitten die niks aan je verschuldigd zijn, weet je of hij werkt.

Wat een try-out niet is: een excuus om onvoorbereid op te komen. Er zijn mensen die denken dat “het is maar een try-out” betekent dat ze er half kunnen staan. Dat klopt niet. Je publiek heeft een kaartje gekocht, of ze zijn op jouw uitnodiging gekomen, of ze zijn de vriendin van je geluidsman. Ze verdienen een volledige poging. Het enige verschil met een première is dat je het recht hebt om daarna alles te schrappen en opnieuw te beginnen.

De logistiek die niemand je vertelt

Je hebt een zaal nodig. Klinkt simpel. Is het niet. De ideale try-outzaal heeft een paar eigenschappen die zelden tegelijk voorkomen: hij is klein genoeg dat je niet verloren loopt, groot genoeg dat je niet je eigen echo hoort, heeft een podium of een duidelijke speelplek, en heeft een publiek dat niet uitsluitend bestaat uit mensen die je kennen en dus sowieso lachen.

Dat laatste is cruciaal en wordt systematisch onderschat. Als je try-out bestaat uit je vrienden, je studiegenoten en de mensen die je volgen omdat ze je al grappig vinden, meet je niets. Je meet goodwill. Goodwill is prettig maar het is geen data. Je wilt mensen die niet weten wat ze kunnen verwachten, die niet alvast glimlachen als je opkomt, die hun lach niet cadeau geven.

Praktisch gezien betekent dit dat je iets moet regelen:

  • Een locatie die bereid is om je binnen te laten voor weinig of niets, in ruil voor een kleine entree die de bar ten goede komt
  • Een datum die niet samenvalt met een voetbalwedstrijd, een nationale feestdag of de verjaardag van iemand die anders de helft van je publiek meeneemt
  • Geluid dat basaal werkt — een microfoon die je stem draagt zonder te piepen, meer heb je niet nodig
  • Een manier om mensen te bereiken die je niet persoonlijk kent

Dat laatste punt is waar veel beginners struikelen. Ze kondigen een try-out aan in hun eigen netwerk en zijn dan verbaasd dat er alleen bekenden zitten. Je moet actief zoeken naar vreemden. Cafés met een kleine programmering, culturele centra met een zaal die ze graag vullen, studentenverenigingen die iets te doen zoeken. Het kost moeite en het voelt ongemakkelijk om jezelf aan te bieden. Doe het toch.

Hoe je een try-out leest terwijl je hem speelt

Dit is het moeilijkste onderdeel van het vak en ook het deel dat het langst duurt om te leren. Je staat op het podium, je speelt, en tegelijkertijd moet je registreren wat er in de zaal gebeurt. Dat zijn twee taken die allebei je volledige aandacht vragen. Het is alsof je autorijdt en tegelijkertijd de route leest.

De eerste paar keer lukt het niet. Je bent zo druk met de tekst, met je lichaam, met de microfoon, met het licht in je ogen, dat je de zaal niet ziet. Dat is normaal. Maar je kunt jezelf trainen om signalen op te pikken. Niet door de zaal te scannen als een bewakingscamera, maar door te leren voelen wanneer de energie verandert.

Een zaal die meegaat, voelt anders dan een zaal die afhaakt. Het klinkt vaag, maar het is fysiek voelbaar. Als mensen lachen, is er beweging. Als ze stil zijn maar betrokken, is er spanning. Als ze afhaken, wordt de lucht anders — er komen kleine geluiden, mensen verschuiven, iemand kijkt naar zijn handen. Je leert het herkennen.

Wat je dan met die informatie doet, is de volgende stap. Je kunt een grap versnellen als je voelt dat het publiek hem al ziet aankomen. Je kunt een stilte laten vallen als je merkt dat de spanning hoog genoeg is. Je kunt een zin weggooien en improviseren als je voelt dat de tekst niet landt — maar alleen als je weet waarheen je improviseert. Improviseren zonder richting is gewoon vergeten wat je wilde zeggen.

Noteer na afloop wat je hebt gevoeld, niet alleen wat er op papier stond. Dat gevoel bij minuut veertien, toen het even stil was en je niet wist of het goede stilte of slechte stilte was — schrijf het op. Die aantekeningen zijn goud waard.

Wat je daarna doet met wat je hebt geleerd

De avond zelf is niet het moment om conclusies te trekken. Je bent vol adrenaline, je bent opgelucht dat het voorbij is, je wilt iets drinken en horen dat het goed was. Dat is menselijk. Maar de echte analyse begint de volgende ochtend.

Pak je aantekeningen. Pak de setlist. Ga per onderdeel na wat er gebeurde. Niet wat je hoopte dat er zou gebeuren, maar wat er daadwerkelijk gebeurde. Dat zijn twee heel verschillende dingen en je brein probeert ze graag door elkaar te halen.

Een paar vragen die helpen:

  • Waar lachte het publiek op een moment dat jij niet verwachtte?
  • Waar had jij een lach verwacht die niet kwam?
  • Welk onderdeel duurde te lang — niet op papier, maar in de beleving?
  • Was er een moment waarop je de controle voelde wegglijden, en wat deed je toen?
  • Welke zin zei je anders dan je hem had geschreven, en werkte die versie beter?

Die laatste vraag is verraderlijk. Het gebeurt regelmatig dat je in de zaal een formulering gebruikt die je nooit hebt opgeschreven, omdat je de originele tekst even niet meer wist. En dan werkt die spontane versie beter dan wat je had voorbereid. Dat betekent niet dat spontaniteit beter is dan voorbereiding. Het betekent dat je onderbewustzijn soms een betere zin vindt als het geen tijd heeft om na te denken. Schrijf die zin op. Gebruik hem de volgende keer.

Hoeveel try-outs je nodig hebt

Er is geen vaste formule. Iemand die zegt dat je altijd minstens tien try-outs nodig hebt voordat je première speelt, heeft het over zijn eigen materiaal in zijn eigen context. Iemand die zegt dat drie genoeg is, ook. Het hangt af van hoe ver het materiaal is als je begint, hoe snel je de signalen leert lezen, en hoe grondig je bereid bent om dingen te schrappen die niet werken.

Wat ik wel kan zeggen: stop niet na één try-out. Niet omdat één try-out niets waard is, maar omdat je na één keer nog te weinig weet. Je weet wat dit publiek, op deze avond, in deze zaal, met dit materiaal deed. Dat is één datapunt. Je hebt meer datapunten nodig om te weten of een patroon een patroon is of gewoon pech.

En schrappen is het moeilijkste. Je hebt weken aan een stuk gewerkt. Je weet precies hoe het bedoeld is. Je begrijpt de opbouw, de verwijzing, de laag eronder. Het publiek begrijpt het niet in twee minuten. Dat is geen fout van het publiek. Dat is informatie. Gebruik het.

De try-out is heilig omdat hij eerlijk is. Hij geeft je wat je nodig hebt, niet wat je wilt horen. En als je lang genoeg in dit vak zit, leer je die twee dingen waarderen in precies die volgorde.

Meer om te lezen